Het belang van kleur in de kwaliteit van toeristische bestemmingen


We zijn ons veel te weinig bewust van de kracht van kleur in onze alledaagse leefomgeving. Kleur en de daarmee samenhangende geschiedenis kan een grote rol spelen in de betekenis die we geven aan onze buurt, stad of dorp. Kleur draagt daarmee bij een de identiteit van een plek en is daarom een belangrijk maar onderschat aspect in het gentrificatieproces dat veel toeristische plekken ondergaan.

Bewustwording van de rol die kleuren in de leefomgeving spelen in de bewonerscultuur, kan een bijdrage geven aan de duurzame ontwikkeling van een plek en daarmee ook aan het toerisme dat zo’n plek aantrekt. Aan de hand van een aantal illustratieve voorbeelden -uit zowel Nederland als het buitenland- wordt geïllustreerd wat kleur betekent en bijdraagt aan de identiteit van een plek en welke rol kleur in de duurzame ontwikkeling van toerisme kan hebben.

Het klinkt logisch als de onderzoeker Smith (2008) stelt dat mensen zich niet bewust zijn van de kleuren in hun leefomgeving omdat ze daar dagelijks in ondergedompeld zijn.

Uit ander onderzoek blijkt (Scannell and Gifford 2010, Stedman 2003) evenwel dat we ons verbinden met de fysieke eigenschappen van onze leefomgeving en deze eigenschappen worden grotendeels door kleur bepaald. Bewustwording van deze omgevingskleuren zou kunnen leiden tot het geven van meer betekenis aan de stad, dorp of wijk waar we wonen.

Dit is van belang wanneer deze onder druk staat van gentrificering, het fenomeen waarbij buurten door andere inkomensgroepen worden overgenomen en de bestaande cultuur verloren dreigt te gaan. Door de populariteit van platforms zoals Airbnb kan een dergelijk gentrificatie proces deels door toerisme gedreven worden. Daarbij speelt kleur voor toeristen vaak een andere rol dan voor bewoners. Toeristen hechten waarde aan authenticiteit die voor een groot deel door de kleuren van de gebouwen wordt bepaald. Voor bewoners kan kleur betekenis geven aan hun gentrificerende omgeving omdat deze verbonden is met de eigen geschiedenis van de buurt. Bewustwording van de rol die kleuren van de leefomgeving spelen in de beleving van de bewonerscultuur kan wellicht een bijdrage vormen aan de duurzame ontwikkeling van de wijk en daarmee ook aan het toerisme dat zo’n wijk aantrekt.


De betekenis van kleur in onze omgeving

Wanneer we het over kleur hebben, wordt al snel aan persoonlijke voorkeuren voor losse kleuren gedacht: ; bijvoorbeeld welke kleur we fijn vinden in ons huis of welke kleur kleding we graag dragen en hoe deze kleuren te combineren. De kleuren waarin ons dagelijks bestaan zich afspeelt, het geheel van kleuren waarin we leven zoals de kleur van ons huis, onze straat, onze wijk, zelfs onze stad worden nauwelijks bewust waargenomen. En toch is dat het schilderij waarin we leven, iets waar we ons pas van bewust worden als we naar een andere plek op vakantie gaan en opeens een heel ander kleurpalet te zien krijgen. Plekken waar het allemaal anders is zoals Burano in Italië, de witte huizen op de Griekse eilanden, of het Caribisch gebied.

Omgekeerd zijn we ons ook niet bewust van het feit dat buitenlanders het Nederlandse kleurpalet anders zien dan wij. In de documentaire Hollands Licht van Maarten en Pieter-Rim de Kroon horen we dat in ons land het vele groen en de waterige luchten zo opvallen. En wanneer onze oudere steden worden bezocht valt het vele baksteen op zijn eigen dominante kleuren en patronen. Zo heeft elke plek haar eigen kleuren.


De lokale kleur, overal anders

Om de rol van lokale kleur te illustreren nemen we een klein dorp in Drenthe als voorbeeld. Veel Drentse dorpen veranderden in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw doordat  kleine boerenbedrijven werden opgeheven en ‘import’-inwoners de oude huizen opkochten. Deels uit de behoefte voor een rustigere woonomgeving maar ook uit interesse voor de cultuurhistorie, ofwel het verhaal van zo’n dorp. In zo’n context kunnen de kleuren van de plek bijzonder worden door de betekenis die er door buitenstaanders aan gegeven wordt. In Drenthe zagen we dat buitenstaanders het kleurpallet bijzonder vonden maar de lokale bevolking wel eens wat anders wilde, aangezien rond die tijd een grote variëteit aan kleuren beschikbaar kwam en betaalbaar werd.

Gees, Drenthe. (Foto Lambert Rozema)

Voorheen maakten de kleuren van houtconserveringsmiddelen zoals carbolineum en ijzeroer maar ook de kleur van de verweerde materialen samen het palet van een dorp. (Rob van Maanen, Kleurkaart Drenthe).

Relevant in deze context is het onderzoek naar kleurbeleving van toeristen en lokale mensen op twee rurale toeristische trekpleisters in Roemenië (Monica Iancau (2011), Orange or Pink? Colours, Houses and Modernity in Rural Romania). Dit onderzoek liet zien dat de aspiraties van sommige lokale mensen om het provinciale te ontstijgen door hun huizen moderne kleuren te geven, door toeristen niet gewaardeerd werd. Toeristen vonden deze moderne kleuren -die min of meer overal te vinden waren- niet bijzonder. Dit verklaarde waarom er meer geld werd verdiend aan logies in huizen met ‘authentieke’ kleuren.


De globalisering van kleur

Bovengenoemde veralgemenisering of globalisering van kleuren past goed bij het fenomeen McDonaldisering, beschreven door McNeil (1999) in Globalisation and the European city Cities. McDonaldisering, betekent in kleur context dat kleuren vanuit een globaal perspectief steeds meer op elkaar gaan lijken. Je zou het kunnen vergelijken met het fenomeen winkelstraten die overal ter wereld gelijkenis vertonen. De andere term die McNeill in dit werk noemt is Disneyficatie, eveneens te herkennen in kleurgebruik in toeristische trekpleisters. In deze gevallen wordt een kleurbeeld uit een specifieke periode uit het verleden gekozen om zo bewust een bepaalde sfeer neer te zetten. Mooi Nederlands voorbeeld is het centrum van Zaandam dat in de oude Zaanse stijl is gebouwd. In deze context kunnen we volgens McNeill spreken van een Disneyficatie van de omgeving.

Zaandam. (Foto Lambert Rozema)

Het ontwerp van de Efteling door Anton Pieck is ook een mooi voorbeeld van Disneyficatie. We mogen aannemen dat Pieck een historisch ideaalbeeld koos, dat grotendeels door kleur werdbepaald. Een ander Nederlandse voorbeeld is Giethoorn dat hard op weg lijkt een park te worden waarin de tijd bevroren is door een historisch ideaalbeeld te kiezen en de kleuren uit die ‘ideale’ periode te handhaven.


Kleuronderzoek en kleurplanning

Om een kleurbeeld van een wijk vernieuwend in te kunnen zetten zonder dat ze haar historische rol verliest, zal er gekeken moeten worden naar het gehele bestaande kleurpalet. Kleuren worden dan systematisch onderzocht om zo hun geschiedenis en plaatsgebondenheid te kunnen bepalen. Hierbij worden alle bestaande kleuren in kaart gebracht om zo de grenzen van nieuw kleurgebruik te kunnen bepalen. Vervolgens kunnen deze in restauratieprojecten op vernieuwende wijze worden toegepast.

Jean Philippe Lenclos heeft zo’n systeem ontwikkeld en beschrijft dat in Colours of the World, een baanbrekend werk veel geciteerd door kleuronderzoekers en adviseurs.

Kleuronderzoek hoort dus ook bij de planning van een renovatie van een buurt of straat.

Oosterparkwijk, Groningen 100 jaar! (Foto Lambert Rozema)

In Nederland vinden we soms dat kleurplanning wat is doorgeslagen. We spreken dan van de kleurpolitie als we voor een verfopknapbeurt -waarin we iets willen afwijken van onze buren- soms toestemming van de gemeente moeten vragen. Maar hieruit blijkt juist het belang van de rol van kleur in het kleurbeeld, en dus de uitstraling van een buurt.


Ordening door kleur

Naast een ethetische en cultuurhistorische rol heeft kleur ook nog een ordenende rol. We kijken naar onze omgeving volgens een redelijk vast patroon om zo onze plaats en richting te bepalen. Kleur ordent onze omgeving, het geeft een kijkrichting en maakt dat we in onze kijrichting het ene voor het andere geplaatst zien. Looprichtingen in gebouwen worden vaak met kleur aangeduid en zo vinden we ook onze richting als we in de publieke ruimte lopen.

Toen zestig jaar geleden de gevels van historische gebouwen van Turijn werden gereinigd kwamen gele tinten naar voren zoals die bedacht waren in 1774 en al beschreven werden door schrijvers Nietzsche en Henry James. Het was de eerste Europese stad die een  kleurplan had met als doel processieroutes aan te geven. Zo konden processiegangers, bezoekers en kooplui met oker en gele tinten in de goede richting naar het centrale plein Piazza Castello worden geleid. Bij dit onderzoek kwamen tachtig verschillende tinten naar voren, die allemaal zijn gedigitaliseerd en gebruikt zijn om vanaf medio jaren negentig duizend gebouwen per jaar te kunnen kleurrestaureren. Hieruit blijkt dat kleur veel betekenis kan toevoegen aan de identiteit van een hele stad.


De kleuren van Lissabon

Ook in de Portugese hoofdstad Lissabon speelt  de kleur van de woonomgeving een belangrijke rol. Maar daar is de aanpak veel minder op historisch onderzoek en strakke regels gestoeld. En dat wreekt zich, zo zullen we zien. Lissabon is gebouwd van lichtkleurige materialen, welke die het licht reflecteren en verstrooien. Dat maakt het licht in de stad  wat alles meer intens. De gevels bestaan veelal uit wit kalksteen en je ziet de mooie Portugese tegels op vele muren. De gangbare gevelkleuren zijn zachtroze, zachtgeel en oker en de trottoirs zijn gemaakt van Portugese witgele keitjes (calcadas) met daarin vaak fraaie mozaïeken. De lichtheid van de stad wordt zo van alle kanten versterkt en onderscheid zich duidelijk van andere Europese steden. ( Expositie A Luz de Lisboa, 2016)

In de oude wijk Mouraria is dat heel goed te zien. Deze wijk is door schrijver Slauerhoff bezongen als de wijk die zijn droefheid weerspiegelde. De Fado is er geboren, het is een plek voor armere mensen, immigranten, kunstenaars, prostituees en junks maar ook de wijk die nu overspoeld wordt door toeristen en buitenlands kapitaal met als resultaat een versnelde gentrificatie en grootscheepse renovatie van de historische panden. (Renovar a Mouraria, 2020) Er lijkt weinig kleurplanning te zijn aangezien de gerenoveerde gebouwen ofwel felle kleuren krijgen ofwel een sterk reflecterend wit. Beide kleuren worden vaak toegepast op toeristenverblijven, hetgeen een nieuwe ordening laat zien in de publieke ruimte. De kleur die een gebouw krijgt lijkt daarmee de commerciële waarde te weerspiegelen. Volgens de lokale architect en kleuradviseur Joao Pernao worden de zachte kleuren van de originele kalk gevels nagebootst met harde witte latex muurverf om kosten te besparen en worden de felle kleuren gebruikt om aandacht te trekken voor toeristische accommodaties.

Mouraria oud (Foto’s Lambert Rozema)
Mouraria nieuw. (Foto’s Lambert Rozema)

Jones en Evans stellen in hun studie: ‘Terwijl gentrificatie zonder twijfel een commerciële onderneming is, is het tegelijkertijd een transformatie van de publieke ruimte wat een discussie noodzaakt over de ruimtes die we creëren in naam van de vooruitgang’. (Jones & Evans 2012)

De publieke ruimte die in Mouraria gecreëerd wordt, wordt gedomineerd door nieuwe gevelkleuren die het karakter van de buurt doen veranderen. Aangezien de mensen die achter deze nieuw gekleurde gevels wonen vaak zelf ook nieuw zijn doet de vraag zich voor hoe de bewonersbinding met de plek zich verhoudt tot de oude en nieuwe publieke ruimte. Daarnaast is het interessant te onderzoeken hoe toeristen dit zien. We willen graag de associaties die verschillende gebruikers van de plek hebben, in kaart brengen om zo meer over de rol van kleur in duurzaamheid van een toeristischetrekpleister te kunnen bepalen.


Conclusie

Kleur geeft betekenis aan plekken en ordent, het is een deel van onze binding met een plek; en toch zijn we ons vaak niet bewust van het kleurenpalet waarin we ons dagelijks bewegen. Kleur draagt bij aan de identiteit van een buurt en kan wellicht door een verbeterd bewustzijn van die kleuren bijdragen aan de duurzaame ontwikkeling van zo’n buurt. Kleur wordt in veel gevallen als een lokaal cultureel erfgoed gezien, iets waar we trots op zouden moeten zijn. De bewustwording van mensen over hun lokale kleur is een enorme rijkdom; dit lokale kleurenpalet voegt waarde toe aan hun omgeving en daar zouden de bewoners zelf verantwoordelijk voor kunnen zijn. (Lenclos, J.P. 2005)

Het is daarom van het grootste belang om bewoners van een te renoveren wijk te vragen welke betekenis bestaande kleuren van deze wijk voor hun hebben. Dat oordeel moet worden meegenomen in de kleurplanning om daarmee een deel van de identiteit van de wijk te kunnen bewaren.

Het zou goed zijn dat bewoners hun cultuur met toeristen kunnen delen. Lokale kleur vormt een belangrijke bijdrage aan die cultuur. Daarom pleit ik voor een kleurgebruik wat gestoeld is op de bestaande situatie en kleuren die binnen de grenzen van lokaal kleurgebruik vallen en die de publieke ruimte zo ordenen dat bewoners die ruimte kunnen claimen om vandaaruit hun cultuur met toeristen te delen. Op die manier zou het juiste kleurgebruik de oorspronkelijke rol van Airbnb terug kunnen halen; bewoners hebben een verhaal over de kleur van hun huis die ze kunnen delen met hun gasten.